Ost & WestThis is a featured page


Hoe het DDR-spook nooit helemaal zal verdwijnen
Geschiedenis schrijven

De muur had zijn dertiende jaar bereikt toen de Duitse Jan Modaal, Otto Normalverbraucher, op 13 augustus 1961 besefte dat Potsdamer Platz kruisen met enige doodsverachting gepaard ging. Niet de Muur, uit gewapend beton en wat kiezel. Maar de onzichtbare heining die de tweespalt tussen Oost en West markeerde. In 1948 voerden de geallieerde naties, met uitzondering van de Sovjet-Unie, eenzijdig de Duitse mark in. De respons van Moskou luidde even bekend als berucht: sluiting van alle toegangswegen naar Berlijn. Luchthaven Tempelhof, gelegen in de Amerikaanse sector van Berlijn, kreeg een vitale rol toebedeeld in de historische Berliner Luftbrücke. Een jaar later, op 24 mei ’49, onderschreven de westerse protagonisten een nieuwe grondwet voor hun bezette gebieden. Ongeacht de groeiende etterbuil met de Sovjet-Unie, was de Bondsrepubliek een feit. Gevolg: vier maanden later, 7 oktober, werd de DDR geboren. Terwijl de Bonner Staat (dixit Bertolt Brecht) onder leiding stond van Konrad Adenauer, was het pasgeboren Sovjetkind in handen van volbloed apparatsjik Walter Ulbricht.


Ogenschijnlijk

Een vaak vergeten alinea in geschiedenisboeken is die over de Stalin-Noten. De Russische dictator deed in 1952 uitgebreide voorstellen voor een vredesverdrag tussen Oost en West. Persvrijheid, vrijheid van vergadering, meerpartijenstelsel en andere democratische verworvenheden passeerden de revue. Bovendien zouden geallieerde mogendheden samen een regering vormen voor een herenigd Duitsland. Maar, Adenauer weigerde pertinent en de oproep van Stalin bleef zonder gevolg. Duitsland moest en zou westers zijn. De grond ten oosten van de Elbe was tot Aziatische steppe verworden.

Vreemd, dat zulke parmante principes voortvloeien uit diezelfde pen die miljoenen personen verdoemde tot de Siberische goelags. Een praatje met Berlijner Hanz-Dieter Dubrow, die in 1958 van Oost naar West vluchtte, toont snel de denkwijze van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands). In de witgekalkte traphal van vluchtelingenhuis Marienfelde vertelt hij: ‘Sociale controle was enorm en met woorden moest je bijzonder diplomatisch omspringen. Plots was iedereen gelijk. Behalve de SED-leden, de elite, dat spreekt voor zich.’ De oud-leraar Duits en geschiedenis, met gitzwarte Brezjnev-wenkbrauwen, verbergt de ironie niet.
Kon de DDR-staat, met zijn antifaschistische Schutzwall, überhaupt overleven zonder geïndoctrineerd wantrouwen? De hoge piefen die resideerden in Pankow, een villawijk in het noordoosten van Berlijn, importeerden blindelings de achterdochtigheid van vadertje Stalin. De Stasi, voluit Staatssicherheit, kende drukke tijden. En dat toen de 35 uren week niet eens ter sprake kwam. Vraag het aan de ex-gevangenen van Hohenschönhausen. Iedere kameraad die niet bijster enthousiast was over de socialistische heilstaat kreeg in voornoemde plaats voldoende tijd om zijn mening bij te stellen. Opmerkelijk hoe een maatschappij zich zo snel tegen zichzelf keerde. Na de euforie van de bevrijding, de omslag naar de verklikkerstaat. ‘Stalin was groot. Het communisme: dood’, aldus Ruddy Doom, professor aan de Gentse universiteit.


Porseleinen bruiloft

Op negen november volgend jaar is het de 20ste verjaardag van die Wende. Günter Schabowski, woordvoerder van het Centraal Comité van de SED, sprak de verhoopte woorden tijdens een persconferentie in de Mohrenstraße, hartje Berlijn. Op de vooravond van acht november 1989 luidde die mededeling als volgt:

'Privatreisen nach dem Ausland können ohne Vorliegen
von Voraussetzungen, Reiseanlässen und
Verwandtschaftsverhältnissen beantragt werden.
Die Genehmigungen werden kurzfristig erteilt.
Ständige Ausreisen können über alle Grenzübergangsstellen der DDR
zur BRD beziehungsweise zu Berlin (West) erfolgen.'

De laatste zin: 'Permanent uitreizen kan via alle grensovergangen tussen de DDR en de Bondsrepubliek of West-Berlijn.' Eensklaps had betonrot de Muur onverbiddelijk aangetast en volgens Francis Fukuyama was het The end of History. Het Westen won de bipolaire strijd en het kapitalisme vloeide rijkelijk langsheen de Stalinallee. De Sovjetstaat werd verwezen naar een hoofdstuk in cursussen van scholieren.


Roetdeeltjes

Anno 2008 smeult het conflict tussen Oost en West nog steeds. De imposante Karl-Marx-Allee (voorheen Stalinallee) is allesbehalve op mensenmaat - en al zeker niet voor een Trabant - gemaakt. De kilometerslange triomflaan spoelt aan op de Alexanderplatz en kerft als een litteken door Berlijn. Kolossale Plattenbau dwingt de herinnering aan de DDR in het geheugen van passanten. Arbeiderswoningen, strak in de maat marcherend. Verderop vloeit de Karl-Marx-Allee in de Frankfurter-Allee, al even indrukwekkend als voorgaande en aangekondigd door het Frankfurter Tor. Twee torenhoge koepels aan weerszijden van de avenue. Lichtbakens die de naderende chauffeur in de juiste richting stuwen.
Ook de Muur staat er nog. Aan de Oberbaumbrücke, langs de Spree, staan de vier meter hoge betonplaten over zo'n anderhalve kilometer. Brokkelende, beschilderde, bespuugde en beplakte geschiedenis onder de noemer East Side Gallery. Een paar honderd meter verder staat het rijzige hoofdkwartier van Universal Music, op het vroegere westelijke deel.

Ondertussen broeit een nieuw conflict die Berlijn in twee helften lijkt te verdelen. Voor- en tegenstanders van Tempelhof afficheren hun standpunten langs de straten. De eerste groep wil de beroemde luchthaven open houden en wijst, onder andere, op de historische rol van het gebouw. Tegenstanders propageren dat niet bouwwerken, maar mensen geschiedenis schrijven. Ze eisen de sluiting, onder meer wegens forse onderhoudskosten, geluidslast en gevaar voor omwonenden. De CDU van bondskanselier Angela Merkel is voorstander van het behoud van Tempelhof. De SPD bevindt zich in het kamp van de critici. Op zondag 27 april komt er een referendum over de toekomst van de luchthaven, weliswaar niet-bindend.

Niet enkel Berlijn draagt de SED-sporen. In Braunlage, een dorp midden de Harz, is de passage van het IJzeren Gordijn nog steeds zichtbaar voor inwoners en toeristen. Kruiselings door het beboste gebied (gesitueerd tussen Hannover en Leipzig) loopt een kaalgeschoren strook, geplaveid met gemeen harde betonplaten die hun beste tijd hebben gehad. Alsof een vijftig meter brede tondeuse alle bomen en struiken er voorgoed heeft weggeschoren. Mooi om te fietsen, dat wel.


Naweeën

Wanneer je in de Oranienburgerstraße kuiert, wandel aan de rechterkant zodat het goudgestreept keppeltje van de synagoge aan de overzijde van de boulevard blinkt. Richt je blik naar de televisiemast die de Alexanderplatz verraadt en kijk ietwat naar links. Daar, op het dak van een kantoorgebouw prijkt het logo van de Berliner Zeitung. Vorige week raakte bekend dat twee van haar journalisten tijdens de DDR-jaren voor de Stasi hadden gewerkt. Bij de krant, die bekend staat om het blootleggen van het Oost-Duitse verleden, braken verschillende redactieleden spontaan in tranen uit. Om maar te tonen hoe vers Oost en West in het collectieve geheugen gebeiteld staan. Twintig jaar is allesbehalve genoeg om de plooien glad te strijken. Een nieuwe generatie jongeren? Misschien.
Ze kunnen, wat mij betreft, best beginnen met de gelijkschakeling van voetgangerslichten. Ampelmännchen, zoals het hier zo schoon klinkt.


Tim Coppens


tim.coppens
tim.coppens 		Latest page update: made by tim.coppens , Apr 13 2008, 3:58 PM EDT (about this update About This Update tim.coppens Edited by tim.coppens

1 word added
2 words deleted

view changes
- complete history)
Keyword tags: None
More Info: links to this page

Threads for this page

There are no threads for this page.  Be the first to start a new thread.